अधिजिगांसमानौ खलु पुरा परां ब्रह्मविद्यां कावपि विद्यार्थिनौ बटू श्रुतिरहस्यनिष्णातं कमप्याचार्यप्रवरमुपेयिवांसावित्थं सप्रश्रयं ययाचाते—“भगवन्, अनुकम्पयानुशाधि नौ निःश्रेयसायात्मतत्त्वविद्याम्” इति। अभिजनमनयोः प्रसूतिभुवं पितरौ च सूक्ष्मधीरसौ देशिकः पूर्वं परीक्ष्य, कलरवमेकैकमाभ्यामर्पयन्नन्वशात्—“यत्रायमारम्भो न केनचिदपि चक्षुष्मतालोक्येत, तादृशं जनसम्पातशून्यं रहः प्रपद्यैतौ शकुन्तौ संज्ञप्योपाहरतम्” इति।
नाकामयेतां कामं दयापेशलचेतसावमू निरीहमनागसं प्राणभृतं हिंसितुम्; तथाप्यनतिलङ्घनीयं खलु गुरुशासनमित्याकलय्य तौ पारावतौ गृहीत्वा ततः प्रतस्थाते। तत्रैकतरो वर्णी जनसञ्चाररहितं निबिडतरपादपमटवीगह्वरं विवेश। इतरस्तु जनसङ्कुलया घण्टापथवीथ्या व्रजन्, यत्र विरलतरो लोकसम्पातः, तत्र पराचीनमुखः सन्नंशुकपल्लवेनोत्तमाङ्गमवगुण्ठ्य सपदि पारावतशिरो निकृत्य देशिकान्तिकमापेदे। पप्रच्छ चैनमुपाध्यायः—“अपि नाम शकुन्तविशसनवेलायां केनापि त्वं समालोकिष्ठाः, अयं वा पतङ्गोऽदर्शि?” इति।
“न खलु केनचिदपीदमन्वभावि भगवन्! चेलखण्डेन समन्तादेनं प्रावृत्य बाहुभ्यां गाढमुपगूह्यामुष्य शिरोऽच्छिदम्; सर्वथालक्षितमेवैतत्सर्वैः” इत्यसौ शिष्यः प्रत्यभाषत।
अन्यस्तु तमस्विनीं दुरवगाहां वनराजिमनुप्रविश्य दिशि दिशि निःशलाकं विविक्तमवधार्य यावदमुष्य कपोतस्य कन्धरां चिच्छित्सुरुद्यतपाणिरभूत्, तावदेव निष्कपटमुग्धेन चक्षुषा स विहङ्गमस्तमन्ववैक्षत। तत्क्षणमेव च तस्य ब्रह्मचारिणश्चित्तवृत्तौ प्रादुरभूदीदृशी भावना—“न खल्वहमेकाकी नाम; न ह्यस्ति तादृगवकाशो भुवने यत्र न कश्चन पश्येत्। असौ हि सर्वसाक्षी भगवाननेनैव पारावतवपुषान्तर्हितः सन्नवेक्षते माम्” इति। अतो विषादम्लानवदनः स मन्दं मन्दमुपाध्यायमुपसृत्य तच्चरणारविन्दयोः पुरस्तादक्षतमेव तं पतत्रिणं सन्निवेश्य सविनयमवादीत्—“आर्य, यदादिदेशिथ तद्विधातुमनीशोऽस्मि; नाहं तावकस्य परीक्षानिकषस्यौपयिकः” इति।
अथ सप्रमोदमाचार्यो “मैवम्, मैवम्; त्वमेव खलु परमात्मविद्याधिगमे परमार्थतोऽधिकृतोऽसि” इत्युदीर्यैनमभित उपवेश्य पाणिनाङ्गान्यस्य सवात्सल्यं परामृशन्नवोचत्—“वत्स, अद्य यथा शकुन्तं जिघांसुस्तदीये लोचनेऽन्तर्यामिणं द्रष्टारं ददर्शिथ, तथैव विश्वत्र निखिलेष्वपि वस्तुषु भगवन्तमीक्षेथाः। मा च कस्मिंश्चिदप्यसदाचारे प्रवृत्तिं कार्षीः; तदैव हि स पुरुषोत्तमस्तव प्रत्यक्षं सन्निदधीत। एतच्च नित्यं स्मरणीयम्। यदा कदाचिदङ्गनायां कस्याञ्चिच्चेतस्तव प्रसजेत, तदा तस्या अवयवेषु नयनयुगले च तमेवान्तःसाक्षिणमान्तरचक्षुषालोकय। तदीयया दृशा स एवेश्वरस्त्वामेवानुपश्यतीत्यवेहि। यद्येषा भावना तव मानसे सुदृढं प्रतिष्ठां लभेत, तदा खलु त्वमचिरादेव ब्रह्मविद्यामधिगच्छेः; अयमेव हि ब्रह्मविद्यावाप्तेः प्रथमोऽभ्युपायः” इति।