MĀ 14 rāhulasūtram

[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]

madhyamāgame karmasaṃyuktavarge dvitīye rāhulasūtraṃ caturtham.

evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe.

tena khalu samayenāyuṣmānrāhulo'pi rājagṛhe viharati sma tapodakārāme. atha bhagavānrajanyāṃ prabhātāyāṃ nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāviśat. rājagṛhe piṇḍāya caritvā kṛtabhaktakṛtyaḥ paścādbhaktapiṇḍapātapratikrānto yena tapodakārāmo yenāyuṣmānrāhulastenopajagāma. āyuṣmānrāhulo dūrādeva bhagavantamāgacchantaṃ dṛṣṭvā pratyudgamya bhagavataḥ pātracīvaraṃ pratigṛhyāsanaṃ prājñapayatpādaprakṣālanaṃ copānayat. bhagavānpādau prakṣālya rāhulaprajñapta evāsane nyaṣīdat.

atha bhagavānudakabhājanamādāya tatra stokaṃ pānīyamavaśiṣyāyuṣmantaṃ rāhulamāmantrayata—paśyasi tvaṃ rāhuledamudakabhājane stokaṃ pānīyamavaśiṣṭamiti.

rāhulo'vocat—paśyāmi bhagavanniti.

bhagavānavocat—evamevāhaṃ rāhula teṣāṃ stokaṃ śrāmaṇyaṃ vadāmi yeṣāṃ samprajānamṛṣāvāde na lajjā na kaukṛtyaṃ na hrīrnāpatrāpyam. rāhula teṣāṃ nāsti kiñcitpāpakaṃ karma yadakaraṇīyam. tasmāttarhi rāhula, hāsyārthamapi mṛṣā na vakṣyāmītyevaṃ te śikṣitavyam.

atha bhagavānpunarapīdaṃ stokapānīyamudakabhājanamādāya tanniḥśeṣaṃ niṣicyāyuṣmantaṃ rāhulamāmantrayata—paśyasi tvaṃ rāhuledamudakabhājanātstokaṃ pānīyaṃ tanniḥśeṣaṃ niṣiktamiti?

rāhulo'vocat—paśyāmi bhagavanniti.

bhagavānavocat—evamevāhaṃ rāhula teṣāṃ utsṛṣṭaṃ śrāmaṇyaṃ vadāmi yeṣāṃ samprajānamṛṣāvāde na lajjā na kaukṛtyaṃ na hrīrnāpatrāpyam. rāhula teṣāṃ nāsti kiñcitpāpakaṃ karma yadakaraṇīyam. tasmāttarhi rāhula, hāsyārthamapi mṛṣā na vakṣyāmītyevaṃ te śikṣitavyam.

atha bhagavānpunarapīdaṃ riktamudakabhājanamādāya nyubjaṃ pṛthivyāṃ kṛtvāyuṣmantaṃ rāhulamāmantrayata—paśyasi tvaṃ rāhula mayedaṃ riktamudakabhājanamādāya nyubjaṃ pṛthivyāṃ kṛtamiti.

rāhulo'vocat—paśyāmi bhagavanniti.

bhagavānavocat—evamevāhaṃ rāhula teṣāṃ nyubjaṃ śrāmaṇyaṃ vadāmi yeṣāṃ samprajānamṛṣāvāde na lajjā na kaukṛtyaṃ na hrīrnāpatrāpyam. rāhula teṣāṃ nāsti kiñcitpāpakaṃ karma yadakaraṇīyam. tasmāttarhi rāhula, hāsyārthamapi mṛṣā na vakṣyāmītyevaṃ te śikṣitavyam.

atha bhagavānpunarapīdaṃ nyubjaṃ udakabhājanamādāyottānaṃ kṛtvāyuṣmantaṃ rāhulamāmantrayata—paśyasi tvaṃ rāhula mayedaṃ nyubjaṃ udakabhājanamādāyottānaṃ kṛtamiti.

rāhulo'vocat—paśyāmi bhagavanniti.

bhagavānavocat—evamevāhaṃ rāhula teṣāmuttānaṃ śrāmaṇyaṃ vadāmi yeṣāṃ samprajānamṛṣāvāde na lajjā na kaukṛtyaṃ na hrīrnāpatrāpyam. rāhula teṣāṃ nāsti kiñcitpāpakaṃ karma yadakaraṇīyam. tasmāttarhi rāhula, hāsyārthamapi mṛṣā na vakṣyāmītyevaṃ te śikṣitavyam.

tadyathāpi nāma rāhula rājño mahānāgaḥ saṅgrāmamavatīrṇaḥ pūrvapādābhyāṃ yudhyate paścātpādābhyāṃ yudhyate vāladhinā jaghanena pṛṣṭhena pārśvābhyāṃ grīvayā lalāṭena karṇābhyāṃ dantābhyāṃ ca, sarvairyudhyate rakṣatyeva śuṇḍām. taddṛṣṭvā hastipakasyaitadbhavati—anena rājño mahānāgena jīvitamanutsṛṣṭam. tatkasya hetoḥ. ayamapi rājño mahānāgaḥ saṅgrāmamavatīrṇaḥ pūrvapādābhyāṃ yudhyate paścātpādābhyāṃ yudhyate vāladhinā jaghanena pṛṣṭhena pārśvābhyāṃ grīvayā lalāṭena karṇābhyāṃ dantābhyāṃ ca, sarvairyudhyate rakṣatyeva śuṇḍāmiti.

yadā tu rāhula rājño mahānāgaḥ saṅgrāmamavatīrṇaḥ pūrvapādābhyāṃ yudhyate paścātpādābhyāṃ yudhyate vāladhinā jaghanena pṛṣṭhena pārśvābhyāṃ grīvayā lalāṭena karṇābhyāṃ dantābhyāṃ śuṇḍayā ca, sarvairyudhyate, taddṛṣṭvā hastipakasyaitadbhavati—utsṛṣṭamidānīmanena rājño mahānāgena jīvitam. tatkasya hetoḥ. ayamapi rājño mahānāgaḥ saṅgrāmamavatīrṇaḥ pūrvapādābhyāṃ yudhyate paścātpādābhyāṃ yudhyate vāladhinā jaghanena pṛṣṭhena pārśvābhyāṃ grīvayā lalāṭena karṇābhyāṃ dantābhyāṃ śuṇḍayā ca, sarvairyudhyateti.

yadā rāhula rājño mahānāgaḥ saṅgrāmamavatīrṇaḥ pūrvapādābhyāṃ yudhyate paścātpādābhyāṃ yudhyate vāladhinā jaghanena pṛṣṭhena pārśvābhyāṃ grīvayā lalāṭena karṇābhyāṃ dantābhyāṃ śuṇḍayā ca sarvairyudhyate, tasya rāhula rājño mahānāgasya saṅgrāmamavatīrṇasya nāsti kiñcitpāpakaṃ karma yadakaraṇīyamityahaṃ vadāmi.

evameva rāhula yeṣāṃ samprajānamṛṣāvāde na lajjā na kaukṛtyaṃ na hrīrnāpatrāpyam, rāhulāhaṃ teṣāṃ nāsti kiñcitpāpakaṃ karma yadakaraṇīyamiti vadāmi. tasmāttarhi rāhula, hāsyārthamapi mṛṣā na vakṣyāmītyevaṃ te śikṣitavyam.

atha bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata—

ekadharmamatītasya mṛṣāvādino jantorhi
vitīrṇaparalokasya nāsti pāpamakartavyam

śreyo lohaguḍo bhukto tapto hyagniśikhopamaḥ
yaccedbhuñjīta duḥśīlo rāṣṭrapiṇḍamasamyataḥ

yadi vo bhayaṃ duḥkhasya yadi vo duḥkhamapriyam
mā kārṣṭa pāpakaṃ karmāvirvā yadi vā rahaḥ

yadi tatpāpakaṃ karma kurutha kariṣyatha vā
na vo duḥkhātpramokṣo'styutpatyāpi palāyatām

bhagavānimā gāthā bhāṣitvā punarāyuṣmantaṃ rāhulamapṛcchat—tatkiṃ manyase rāhula, kimarthamādarśo bhavatīti.

āyuṣmānrāhulo'vocat—pratyavekṣaṇārthaṃ bhagavan, mukhaṃ pratyavekṣituṃ viśuddhamaviśuddhaṃ vā draṣṭumiti.

bhagavānavocat—evameva rāhula yatkāyakarma kartukāmaḥ syāḥ tattvayā kāyakarma pratyavekṣitavyam—yadidaṃ kāyena karma kartukāmo'smi tatkiṃ viśuddhamaviśuddhaṃ vā, svārthāya vā parārthāya veti. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidaṃ kāyena karma kartukāmo'smi tatkāyakarmāviśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vākuśalaṃ duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula kāyakarma varjanīyam. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidaṃ kāyena karma kartukāmo'smi tatkāyakarma viśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vā kuśalaṃ sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula kāyakarma sevitavyam.

rāhula kāyena karma kurvatāpi tvayā tatkāyakarma pratyavekṣitavyam—yadidaṃ kāyena karma karomi tatkiṃ viśuddhamaviśuddhaṃ vā, svārthāya vā parārthāya veti. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidaṃ kāyena karma karomi tatkāyakarmāviśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vākuśalaṃ duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula pratyutpannaṃ kāyakarma varjanīyam. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidaṃ kāyena karma karomi tatkāyakarma viśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vā kuśalaṃ sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula pratyutpannaṃ kāyakarma sevitavyam.

rāhula kāyena karma kṛtvāpi tvayā tatkāyakarma pratyavekṣitavyam—yadidaṃ kāyena karma kṛtamatītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ tatkiṃ viśuddhamaviśuddhaṃ vā, svārthāya vā parārthāya veti. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidaṃ kāyena karma kṛtamatītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ tatkāyakarmāviśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vākuśalaṃ duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, tatte rāhula kāyakarma kalyāṇamitrāṇāṃ sabrahmacāriṇāṃ cāntikamupasaṅkramya vyaktīkartavyam, deśayitavyam, nacchādayitavyam; āyatiṃ saṃvaro grahītavyaḥ. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidaṃ kāyena karma kṛtamatītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ tatkāyakarma viśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vā kuśalaṃ sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, tena te rāhulāhorātraṃ pramuditena vihartavyaṃ smṛtisamprajanyenopetena. vākkarmāpyevameva.

rāhula yadatītasaṃskārapratyayādutpannaṃ manaskarma tattvayā pratyavekṣitavyam—yadidamatītasaṃskārapratyayādutpannaṃ manaskarma tatkiṃ viśuddhamaviśuddhaṃ vā, svārthāya vā parārthāya veti sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidamatītasaṃskārapratyayādutpannaṃ manaskarmātītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ tanmanaskarmāviśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vākuśalaṃ duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhulātītaṃ manaskarma varjanīyam. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidamatītasaṃskārapratyayādutpannaṃ manaskarmātītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ tanmanaskarma viśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vā kuśalaṃ sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhulātītaṃ manaskarma sevitavyam.

rāhula yadanāgatasaṃskārapratyayādutpatsyamānaṃ manaskarma tattvayā pratyavekṣitavyam—yadidamanāgatasaṃskārapratyayādutpatsyamānaṃ manaskarma tatkiṃ viśuddhamaviśuddhaṃ vā, svārthāya vā parārthāya veti. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidamanāgatasaṃskārapratyayādutpatsyamānaṃ manaskarma tanmanaskarmāviśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vākuśalaṃ duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhulānāgataṃ manaskarma varjanīyam. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidamanāgatasaṃskārapratyayādutpatsyamānaṃ manaskarma tanmanaskarma viśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vā kuśalaṃ sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhulānāgataṃ manaskarma sevitavyam.

rāhula yatpratyutpannasaṃskārapratyayādutpadyamānaṃ manaskarma tattvayā pratyavekṣitavyam—yadidaṃ pratyutpannasaṃskārapratyayādutpadyamānaṃ manaskarma tatkiṃ viśuddhamaviśuddhaṃ vā, svārthāya vā parārthāya veti. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidaṃ pratyutpannasaṃskārapratyayādutpadyamānaṃ manaskarma tanmanaskarmāviśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vākuśalaṃ duḥkhodarkaṃ duḥkhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula pratyutpannaṃ manaskarma varjanīyam. sacedrāhula pratyavekṣamāṇa evaṃ jānīyāḥ—yadidaṃ pratyutpannasaṃskārapratyayādutpadyamānaṃ manaskarma tanmanaskarma viśuddhaṃ svahitāya vā parahitāya vā kuśalaṃ sukhodarkaṃ sukhavipākamiti, evaṃrūpaṃ te rāhula pratyutpannaṃ manaskarma sevitavyam.

rāhula ye kecidatītamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyavāṅmanaskarma pratyavekṣya pratyavekṣya vyaśodhayaṃste sarva evameva kāyavāṅmanaskarma pratyavekṣya pratyavekṣya vyasodhayan. rāhula ye kecidanāgatamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyavāṅmanaskarma pratyavekṣya pratyavekṣya viśodhayiṣyanti te sarva evameva kāyavāṅmanaskarma pratyavekṣya pratyavekṣya viśodhayiṣyanti. rāhula ye kecidetarhi śramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyavāṅmanaskarma pratyavekṣya pratyavekṣya viśodhayanti te sarva evameva kāyavāṅmanaskarma pratyavekṣya pratyavekṣya viśodhayanti. tasmāttarhi rāhula, ahamapyetatkāyavāṅmanaskarma pratyavekṣya pratyavekṣya viśodhayāmītyevaṃ te śikṣitavyam.

atha bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata—

kāyakarma ca vākkarma manaskarma ca rāhula
kuśalākuśalāndharmānsatataṃ pratyavekṣethāḥ

samprajānanmṛṣāvādaṃ rāhula tvaṃ mā bhāṣiṣṭhāḥ
parājīvī tu muṇḍaḥ san kathaṃ bhāṣethā vai mṛṣā

tasya nyubjaṃ hi śrāmaṇyaṃ riktaṃ tucchaṃ ca tattvataḥ
yo vai bhāṣenmṛṣāvādamarakṣitvā svakaṃ mukham

tasmānmṛṣā na bhāṣeta jinasyaiva sutaḥ prājñaḥ
śrāmaṇyadharmo rāhula śikṣitavyastvayā hyayam

sarvā diśaḥ kṣemakarāḥ subhikṣā nirbhayāstathā
yāhi rāhula tāḥ sarvā mā hiṃsīraparaṃ janam

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānrāhulaste ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuḥ.

rāhulasūtraṃ caturthaṃ samāptam.