प्रज्ञाप्रदीपः

कश्चिदाजन्मान्धस्तरुणो विनयार्थी प्रत्यहमाचार्यस्य सकाशमुपदेशामृतरसास्वादलिप्सया तदाश्रमपदमुपससर्प । एकस्मिन् दिवसे प्रवचने प्रतन्यमाने स शुश्रूषुर्ज्ञानस्य किं नाम फलमिति गुरुं पप्रच्छ ।

प्रवचनस्य पर्यवसाने गुरुस्तु तूष्णीं बभूव । अथ तावता सान्द्रतमिस्रौघैर्दश दिशो लिम्पद्भिरिव व्यातायन्त ।

तदानीं देशिकस्तमन्तेवासिनमेवं जगाद — “तात, पश्य, गाढान्धकारमलीमसा रजनी समुपागता । अतो दीपिकां काञ्चिदादाय व्रज ।”

तदाकर्ण्य विस्मितमनाः स जात्यन्धः प्रत्यभाषत — “भगवन्, ममान्धस्य दीपिकावहनेन को नु खल्वर्थः ?”

तच्छ्रुत्वा गुरुः स्मित्वा व्याजहार — “सत्यमेतत्, त्वं किल चिरपरिचयाद् गृह्याध्वानमनायासेनाप्तुं प्रभविष्यसि । नूनमेषा दीपिका ते पन्थानं न प्रकाशयिष्यति । किन्तु ये खलु तव पुरस्तात् समेष्यन्ति, ते त्वद्धस्तस्थां प्रभां विलोक्य त्वामुपगच्छन्तमाकलय्य मार्गादपसरिष्यन्ति । एवं ते न काचिद्व्यापत्तिः सम्भवेत् । तस्माद् गृहाणेमाम् ।”

गुरोराज्ञामशिरोधार्य सोऽन्तेवासी तत्रस्थां दीपिकामादाय स्वभवनं प्रति प्रतस्थे । अथान्तरा पथि केनचिदपथ्यावलोकिना पुरुषेण सहसा संघट्टमगमत् । तेनैवाघातेन तस्य करकमलविगलितः स दीपो भुवि पपात ।

अपरेद्युः स युवा गुरुसमीपमुपेत्य ह्यस्त्यमात्मनो दौर्विध्यं न्यवेदयत् । तदा गुरुः प्रशान्तगम्भीरस्वरेणोवाच — “वत्स, त्वया ह्यो दीपिका नीतैव, परं सा न खलु प्राज्वालि । तदप्रज्वलितायास्तस्या वहनेन किं वा प्रयोजनमसिध्यत् ? प्रभाहीना सा पुरोवर्तिभिः कथं नाम दृश्या स्यात् ?”

क्षणं विरम्य पुनरवोचत् — “यत्किल त्वया ह्यः पप्रच्छे, ज्ञानस्य किं प्रयोजनमिति, तस्येदमुत्तरं शृणु । प्रज्ञालोकरहिता वयमेते जात्यन्धा इव । यदैव ज्ञानज्योतिरुद्दीप्यते, तदैव सर्वेऽपि प्रत्यूहाः स्वयमेव विलयं यास्यन्ति । यथा त्वया धृतोऽप्यप्रज्वालितः प्रदीपो निष्फलः समपद्यत, तथैव प्रज्ञया विनाकृतं जीवनमपि निरर्थकं सम्पद्यते ।”