वेश्योपदेशाद्वैराग्योदयः

कुसुममञ्जरीसुरभितदिगन्तरे, रमणीये केरलाख्ये जनपदे प्रादुरभूदसौ कश्चनातिशायितमहिमा बिल्वमङ्गलाभिधानो यतिसार्वभौमः। सोऽयमद्वितीयायां भगवद्भक्तौ प्रकर्षं गतः, यस्य निर्मलमानसे श्रीवत्सलाञ्छनो नीरदनीलो भगवान् श्रीकृष्णो निरन्तरं नरीनृत्यते स्म। अमुष्य हि निसर्गसिद्धा बभूवाचिन्त्यकल्याणगुणगणनिधेः परमात्मनः साक्षात्करणशक्तिः। अथाप्येतादृशमहिमोपेतोऽप्ययं प्राक्सन्न्यासात्, यौवनमदोन्मत्तः, प्रबलेन्द्रियग्रामसमाकृष्टचेताः, कन्दर्पकुसुमबाणविद्धमर्मा सन् चिन्तामण्याख्यायां कस्याञ्चिद्वेश्यायां प्रथितयशसि गणिकायां कामपाशबद्धो गाढमनुररञ्ज।

कदाचित्त्वन्धतमसग्रस्ते घोरे निशीथे, धारासारवर्षिषु पयोदेषु, तुङ्गापगायां च क्षुब्धमहापूरे समुत्थितेऽपि, प्रबलमदनज्वरसन्तप्तोऽसौ दिदृक्षया प्रेरितस्तामभिससार। कामोन्मादादपगतविवेकोऽयं प्लवमानं कञ्चन पूतिगन्धि शवमेव तरणकाष्ठं परिभाव्य दुस्तरां तां नदीं तीर्त्वा, तदीयप्रासादमारुरुक्षुर्भित्तिलम्बमानं कञ्चन मृतमुरगमेव रज्जुबुद्ध्या दृढमवलम्ब्य कथञ्चित्तद्गृहं जगाम। क्लिन्नगात्रः श्रमक्लान्तश्चासावन्ते तां पण्याङ्गनां प्राप।

विस्मयाविष्टा सा वारविलासिनी नितान्तं क्लान्तममुं क्लिन्नगात्रमवलोक्य सानुकम्पमेवमवोचत् - “हा धिक्! कियानहो ते मदीयेऽस्मिन् मांसपाञ्चालिकाप्राये वपुष्यभिनिवेशः! तावकममुं गाढमनुरागं यद्यधोक्षजे जगन्नाथे न्यधास्यः, तर्ह्यचिरादेव संसारादमुष्माद्विमुक्तिमलप्स्यथाः” इति।

तस्यास्तदिदं वचनमशनिपातमिव चेतसि निपतन्मोहान्धकारं समूलमुन्ममाथ। विद्युत्प्रहारेण सहसा प्रबुद्ध इव, अज्ञाननिद्राया उत्थितः सः तत्क्षणमेव तां गणिकां साष्टाङ्गं प्रणिपत्य “भवती मे जननी, भवती च मे परमगुरुः” इत्युदीरयन् तत एव तटं प्रत्युच्चचाल। तत्रागत्य च सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्षमाणोऽयमज्ञासीत् यत्, अमुना यत् काष्ठमिति मतं तदिदं मानवकलेवरम्, या च रज्जुबुद्ध्या धृता सा न रज्जुः, अपि तु मृत उरग एवायमिति।

सद्यः समुदिततीव्रवैराग्योऽसौ तदनु संसारमरुमरीचिकाया अत्यन्तमुद्विग्नमनाः पारमहंस्यमाश्रममुररीकृत्य, समग्रमपि निजजीवनं श्रीकृष्णचरणारविन्दयोः समार्पिपत्। अनन्तरं च 'लीलाशुकः' इति सार्थकेन नाम्ना प्रथितोऽयं मुनिः 'श्रीकृष्णकर्णामृतम्' इति त्रैलोक्यविश्रुतं लोकोत्तरं भक्तिकाव्यं प्रणिनाय।

स्वविरचितस्य तस्यैतस्य प्रबन्धस्य मङ्गलाचरणरूपे आद्ये श्लोके स हि महाभागः स्वकीयां पूर्वोक्तां गुरुं चिन्तामणिमेवं कृतज्ञतापूर्वकं स्मरति - “मदीयो गुरुः सोमगिरिः सर्वोत्कर्षेण विजयते, यो हि मह्यं चिन्तामणिरिव वाञ्छितफलप्रदोऽभूत्। सोऽयं मुनिः सकलशास्त्ररहस्यवेदिनां मध्ये शिरोभूषणायमानः। यस्य खलु कारुण्यकटाक्षलवमात्रेणैव, केशतुल्योऽप्यत्यन्तं क्षुद्रोऽहं मुकुन्दचरितामृताभिषिक्तां माधुर्यधुर्यां कवितां विरचयितुं प्रभवामि” इति स्वगुरुं चिन्तामणिं च श्लिष्टवाचा स्तौति।