छद्मचारिभटाविष्कृतोऽमात्यद्रोहः

(नान्दी) यः खलु क्षोणीधवो न्यायानुविद्धं सत्यं धर्मं चाधिरुह्य प्रजापालनबद्धदीक्षो वर्तते, स एव सार्वभौमीं विजयश्रियमश्नुते।।

(अथ प्रथमाङ्कः)

(आस्थानमण्डपे महारजतनिर्मिते भद्रासने निषण्णो भीमनामा क्षितिपतिः। तस्य च सविधे त्रयोऽमात्याः खड्गपाणयः प्रतीहाराश्चोपतस्थिरे।)

राजा — (विषण्णचेताः) युष्मास्वखिलेष्वपि मदीयो नितान्तमव्याजः प्रत्ययः। अश्रौषं कर्णाकर्णिकया यदस्मदीयाद् राजकोशात् वविपुलं हिरण्यमपहृतमितिि। कच्चिदेतत्तथ्यम्?

प्रथमः सचिवः — (कम्पमानगात्रः) शान्तं पापम्! न खल्वेतत्तथ्यं देव! त्वयि धर्मेण प्रशासति निष्कण्टकेऽमुष्मिन् राष्ट्रे तादृशमपचारं को नाम मनसापि चिन्तयेत्?

द्वितीयः सचिवः — (निजीयवस्त्रान्तमान्दोलयन्) स्वामिन्! त्वया खल्वशेषमपि राज्यतन्त्रमिदं नियम्यते। त्वयि जाग्रति शासति च एतादृशे महति धर्मराज्ये वित्तचौर्यं कथं नु घटेत?

तृतीयः सचिवः — अरातिभिरेवास्मद्विरुद्धो जनवादोऽयं वितथः समुत्पादितः। अलमत्रान्तरङ्गपरितापेन।

राजा — (सगाम्भीर्यम्) अस्तु तावत्। यूयमेवास्य मिथ्यापवादस्य मूलं मृगयित्वा तत्कर्तॄन् शास्तुमर्हथ। ततः परं पुनरपि सङ्गच्छेमहि।

(ततः सर्वेऽप्यमात्याः सप्रश्रयं प्रणम्य निष्क्रमुः।)

(अथ द्वितीयाङ्कः)

(राजसभायामेकाकी चिन्ताकुलो भद्रासने निषण्णो नरपतिः। तावता कोऽपि तापसवेषधारी तत्र समाजगाम। तं प्रविशन्तं प्रतीहारा रुरुधुः, तथापि स प्रसह्य एव राजसमीपमुपससर्प।)

राजा — अये दौवारिकाः! मुच्यतामस्य तापसोत्तमस्य पन्थाः, अनुजानीत प्रवेशम्। (तापसं प्रणम्य) भगवन्! स्वागतेन त्वामभिनन्दामि। का नु ते शुश्रूषा मया विधातव्या?

मुनिः — (गम्भीरस्वरेण) राजन्! तवामात्या एव सुमहत्पातकमाचारिषुः। त एव राजकोशाद् द्रव्यमपहृत्य स्वार्थसिद्धये प्रायतन्त।

राजा — (सद्वेगम्) कथं नु खल्वहमिदं तथ्यं जानीयाम्? विद्यते खल्वभ्युपायः कश्चन?

मुनिः — विद्यते खल्वभ्युपायो राजन्! यद्येकैकमामात्यं रहसि पृथगाहूय त्वमितरेषामपराधान् प्रष्टुं प्रवर्तेथाः, तर्हि नूनमपराधिनः स्वयमेवात्मानं प्रकाशयेयुः।

राजा — (सहर्षम्) साधु कल्पितम्! तथा खलु विधास्ये। अये रक्षाधिकृताः! एकैकशः प्रवेशयत मन्त्रिणः।

(भटैः पृथक् पृथगानीतेषु तेषु प्रथमो मन्त्री समाजगाम।)

राजा — श्रुतं मया यदेको युष्मासु भ्रष्टो राजद्रोही चेति। यः सत्यं वक्ति, तस्मै मयाभयं प्रदीयते। ब्रूहि, कोऽसावपराधी?

प्रथमः सचिवः — (सभयम्) देव! अहमत्र सर्वथा निरपराधः। किन्त्वितरावुभावपि द्रोहिणौ।

(एवमेवान्येऽपि मन्त्रिणः परस्परं दोषमारोपयामासुः। ततः सर्वेषामपि तेषामपराधः स्वयमेव प्रमाणीबभूव।)

राजा — (क्रोधताम्राक्षः) धिक् तान् दुराचारिणः! यूयमेव दुर्नीत्या राष्ट्रमिदं विनाशयथ। भो भटाः! आकृष्य बद्ध्वैतान् शृङ्खलाभिः क्षिपत कारागृहे। इयमेव ममाज्ञा।

(ततो भटैर्गृहीतेषु मन्त्रिषु, स तापसः प्रहसन् स्वकीयं कपटवेषं विजहौ।)

राजा — (सविस्मयम्) अहो! अयन्तु मदीयो विश्वस्तः प्रतीहार एव! कपटतापसवेषमास्थाय अनेन सत्यमुद्घाटितम्!

भटः — (साष्टाङ्गं प्रणम्य) देव! न्यायानुगतः पन्था एव सदैव श्रेयसे कल्पते।

राजा — (सस्मितम्) तथ्यमेतद्भाषसे। तव मतिवैशारद्यं नितरां श्लाघनीयम्। राष्ट्रेऽस्मिन् न्याय एव प्रकर्षेण राजते।

सर्वे — (समवेतस्वरेण) विजयतां न्यायः! विजयतां धर्मराजः!

(पटाक्षेपः।)