दानशौण्डस्य पाणिपरीक्षा

पुरा किल गुर्जरधरायां सौराष्ट्रकच्छमण्डलेषु पर्जन्यदेवस्यावज्ञया दारुणोऽवग्रहः कदाचित्कदाचित्समपद्यत। तस्मिन्नेव काले जगडुशाह इति प्रथिताभिधानो वदान्यशिरोमणिर्जज्ञे, यः खलु दुर्भिक्षोपद्रुतेषु कालेषु भूयिष्ठं वितरणमचीकरत्। स न केवलं मानवेभ्योऽपि तु तिर्यग्भ्योऽपि तृणपर्णादिकं वितन्वन्नन्नसत्राणि समकल्पयत्।

यदा च स घोरतमोऽवग्रहो जनान् नितरामपीडयत्, तदा स्वयमेव दानशालामुद्घाट्य जगडुशाहो वितरणकर्मण्यात्मानं न्ययुङ्क्त। प्रजाश्च प्रतिदिनं पङ्क्तिबद्धा भूत्वा तस्माद्वित्तमाददत्यो न्यवर्तन्त। अथैकदा तेन दयानिधिनैवमधारि यत्समाजे लब्धप्रतिष्ठा अपि केचन मानधना दुर्भिक्षपीडिताः सन्तोऽपि स्वगौरवभङ्गशङ्कया दानमादातुं नोपसेदिरे। तदेतद्विचिन्त्य स पुण्यकर्मा दानमण्डपे तिरस्करिणीमेकां व्यदधात्, यस्याः परस्तात्स्थितो याचकस्य वदनमनवेक्षमाण एव दानं प्रददौ।

स तिरस्करिण्यास्तस्कात एव दानार्थं प्रसारितं पाणिं विचचार। करतलस्य मार्दवं वर्णविच्छित्तिं च निरीक्ष्यैव स प्रत्यपद्यत यत् कीदृशी पुनरागन्तुकस्य स्थितिरिति। ततश्च स तस्य पात्रतामनुसृत्यैव धनमददात्।

कदाचित्तु गुर्जरधरणेन्द्रो वीसलदेवस्तस्य दानवीरस्य प्रशस्तिमशृणोत्। तां च परीक्षितुकामो नृपतिः स्वयमेव छद्मवेषेण तं दानमण्डपमाजगाम, याचमान इव च पाणिं प्रासारयत्। जगडुशाहस्तु तत्पाणिदर्शनमात्रादेव नूनमयं भूपतेः कर इति निश्चिकाय। अचिरेणैव स तस्मिन् पाणौ मणिमुद्रिकामेकामाबबन्ध। राजा विस्मयाविष्टः सन्नपरं पाणिं प्राचोदयत्। जगडुशाहोऽपि तस्मिन् करे वज्रमुद्रिकां न्यदधात्। उभे अपि मुद्रिके समादाय भूपतिस्तस्मात् स्थानान्निरगात्।

परेऽहनि स नृपतिरधिकारिणं प्रहित्य जगडुशाहं सादरमास्थास्थानमानाय्यैवमपृच्छत् — “अश्रौषं खल्वहं यत्त्वं याचकस्य वदनमपश्यन्नेव तस्यार्थितां बुद्ध्यसे तदनुरूपं च वितरसीति। अपि सत्यमेतत्? कथं नु त्वमागतस्य धनागमस्थितिं वेत्सि? किं नु त्वया सामुद्रिकं शास्त्रं समधीतम्?”

जगडुशाहस्ततोऽब्रवीत् — “न खलु सामुद्रिकस्य कश्चिदत्रावकाशो देव। मम पुरतः प्रसार्यमाणस्य पाणेः कोमलतां कान्तिं च विभाव्याहं प्रतर्कयामि यदागन्तुकस्य कीदृशी दशा भवेदिति। तदनुगुणमेव च दानं प्रयच्छामि।”

तदा राजा ते मणिमुद्रिकां वज्रमुद्रिकां च पुरतः कृत्वा पप्रच्छ — “यस्मै त्वयेमे वितीर्णे, तस्य स्थितिः कीदृशीति कथं त्वयोह्याञ्चक्रे?”

जगडुशाहः सविनयमुवाच — “महाराज! पाणिदर्शनमात्रादेव मया प्रत्यभिज्ञातं यद्देव एवात्र समुपस्थित इति। अत एव मया रत्नवज्रमुद्रिके प्रदत्ते। मदीयमेतत्कर्म यदि देवेनाप्यनुष्ठियेत तर्हि श्रेयः स्यादिति विचिन्त्यैव मया तदुभयं समर्पितम्।”

एतदाकर्ण्य नृपतिः स्वकर्तव्यतामूहिष्ट। सद्य एव च स पत्तने पत्तने ग्रामे ग्रामे च शताधिकानि अन्नसत्राण्यारभ्य सर्वत्रान्नवितरणव्यवस्थां प्रचक्रमे।