MĀ 27 dhānañjānisūtram

[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]

madhyamāgame śāriputrasaṃyuktavarge tṛtīye dhānañjānisūtraṃ saptamam.

evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe mahatā bhikṣusaṅghena sārdham, tatra ca varṣāmupagacchati sma. tasminsamaye āyuṣmāñchāriputraḥ śrāvastyāṃ varṣāmupagato'bhūt.

atha kaścidbhikṣurrājagṛhe varṣāmuṣitvā trayāṇāṃ māsānāmatyayāt kṛtacīvaraḥ pātracīvaramādāya rājagṛhātprakramya yena śrāvastī tena prāyāt, anupūrveṇa śrāvastīṃ prāpya jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme viharati sma. yenāyuṣmāñchāriputrastenopajagāma. upetyāyuṣmataḥ śāriputrasya pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat.

āyuṣmāñchāriputrastamapṛcchat—kutastvamāyuṣmannāgato'si, kutra ca varṣāmupagato'sīti.

bhikṣuravocat—āyuṣmañchāriputra, ahaṃ rājagṛhādāgato'smi, rājagṛhe ca varṣāmupagato'smīti.

śāriputraḥ punarapṛcchat—āyuṣman, kaccidbhagavānrājagṛhe varṣāmupagato'lpābādho'lpātaṅko laghutthāno yātrāvān balavān sukhī sparśavihārī ceti.

bhikṣuravocat—evamāyuṣmañchāriputra, bhagavānrājagṛhe varṣāmupagato'lpābādho'lpātaṅko laghutthāno yātrāvān balavān sukhī sparśavihārī ceti.

śāriputraḥ punarapṛcchat—āyuṣman, kaccidbhikṣusaṅgho bhikṣuṇīsaṅghaśca rājagṛhe varṣāmupagatau alpābādhāvalpātaṅkau laghutthānau yātrāvantau balavantau sukhinau sparśavihāriṇau bhagavantaṃ ca draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣataḥ, dharmaṃ ca śrotumiti.

bhikṣuravocat—evamāyuṣmañchāriputra, bhikṣusaṅgho bhikṣuṇīsaṅghaśca rājagṛhe varṣāmupagatau alpābādhāvalpātaṅkau laghutthānau yātrāvantau balavantau sukhinau sparśavihāriṇau bhagavantaṃ ca draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣataḥ, dharmaṃ ca śrotumiti.

śāriputraḥ punarapṛcchat—āyuṣman, kaccidupāsakā upāsikāśca rājagṛhe varṣāmupagatā alpābādhā alpātaṅkā laghutthānā yātrāvanto balavantaḥ sukhinaḥ sparśavihāriṇo bhagavantaṃ ca draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣanti, dharmaṃ ca śrotumiti.

bhikṣuravocat—evamāyuṣmañchāriputra, upāsakā upāsikāśca rājagṛhe varṣāmupagatā alpābādhā alpātaṅkā laghutthānā yātrāvanto balavantaḥ sukhinaḥ sparśavihāriṇo bhagavantaṃ ca draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣanti, dharmaṃ ca śrotumiti.

śāriputraḥ punarapṛcchat—āyuṣman, kaccinnānāpāṣaṇḍikāḥ śramaṇabrāhmaṇā rājagṛhe varṣāmupagatā alpābādhā alpātaṅkā laghutthānā yātrāvanto balavantaḥ sukhinaḥ sparśavihāriṇo bhagavantaṃ ca draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣanti, dharmaṃ ca śrotumiti.

bhikṣuravocat—evamāyuṣmañchāriputra, nānāpāṣaṇḍikāḥ śramaṇabrāhmaṇā rājagṛhe varṣāmupagatā alpābādhā alpātaṅkā laghutthānā yātrāvanto balavantaḥ sukhinaḥ sparśavihāriṇo bhagavantaṃ ca draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣanti, dharmaṃ ca śrotumiti.

śāriputraḥ punarapṛcchat—āyuṣman, astyeva rājagṛhe dhānañjānirnāma brāhmaṇo yo me pūrvamagārasthasya vayasyo'bhūt. kaccitsa tvayā jñāyate iti.

bhikṣuravocat—jñāyata āyuṣmanniti.

śāriputraḥ punarapṛcchat—āyuṣman, kacciddhānañjānirbrāhmaṇo rājagṛhe varṣāmupagato'lpābādho'lpātaṅko laghutthāno yātrāvān balavān sukhī sparśavihārī bhagavantaṃ ca draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣati, dharmaṃ ca śrotumiti.

bhikṣuravocat—āyuṣmañchāriputra, dhānañjānirbrāhmaṇo rājagṛhe viharannalpābādho'lpātaṅko laghutthāno yātrāvān balavān sukhī sparśavihārī, na tvabhīkṣṇaṃ bhagavantaṃ draṣṭuṃ kāṅkṣati, na ca dharmaṃ śrotum. tatkasya hetoḥ? āyuṣmañchāriputra, dhānañjānirbrāhmaṇaḥ pramatto viharati śīlavipannaśca. sa rājānaṃ niśritya brāhmaṇagṛhapatīn vañcayati, brāhmaṇagṛhapatīṃśca niśritya rājānaṃ vañcayatīti.

etacchrutvāyuṣmāñchāriputraḥ śrāvastyāṃ varṣāmuṣitvā trayāṇāṃ māsānāmatyayāt kṛtacīvaraḥ pātracīvaramādāya śrāvastyā niṣkramya yena rājagṛhaṃ tena prāyāt, anupūrveṇa rājagṛhamanuprāpya rājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe.

atha khalvāyuṣmāñchāriputrastasyā rātreratyayāt pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāviśat. rājagṛhe piṇḍāya caritvā yena dhānañjānerbrāhmaṇasya niveśanaṃ tenopajagāma. tena khalu samayena dhānañjānirbrāhmaṇaḥ svagṛhānniṣkramyodakānte naigamānkliśnāti sma. dhānañjānirbrāhmaṇa āyuṣmantaṃ śāriputraṃ dūrādevāgacchantaṃ dadarśa. dṛṣṭvā cāsanādutthāyaikāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yenāyuṣmāñchāriputrastenāñjaliṃ praṇamya śāriputrametadavocat—svāgatam āyuṣmate śāriputrāya, cireṇāyuṣmāñchāriputra imaṃ paryāyamakārṣīdyadidamiheti.

athānantaraṃ dhānañjānirbrāhmaṇaḥ sādarampariṣvajyāyuṣmantaṃ śāriputraṃ gṛhābhyantaraṃ praveśya suṣṭhu prajñapta evāsane nyaveśayat. niṣaṇṇamāyuṣmantaṃ śāriputraṃ dṛṣṭvā dhānañjānirbrāhmaṇaḥ sauvarṇaṃ bhṛṅgāramādāyāyuṣmantaṃ śāriputraṃ bhojanenopanimantrayāmāsa.

āyuṣmāñchāriputro'vocat—alaṃ dhānañjāne, kṛtaṃ me, manasaiva tṛpto'smīti.

dhānañjānirbrāhmaṇo dvitīyamapi tṛtīyamapyāyuṣmantaṃ śāriputraṃ bhojanenopanimantrayāmāsa. āyuṣmāñchāriputrastṛtīyamapyavocat—alaṃ dhānañjāne, kṛtaṃ me, manasaiva tṛpto'smīti.

atha dhānañjānirbrāhmaṇo'pṛcchat—kena kāraṇenāyuṣmañchāriputra evaṃrūpaṃ gṛhaṃ praviśya nānnaṃ pratigṛhṇātīti.

śāriputro'vocat—dhānañjāne, tvampramattaḥ śīlavipannaśca rājānaṃ niśritya brāhmaṇagṛhapatīn vañcayasi, brāhmaṇagṛhapatīṃśca niśritya rājānaṃ vañcayasīti.

dhānañjānirbrāhmaṇaḥ pratyāha—śāriputra, jānīhyahamidānīṃ gṛhapatibhūto gṛhakarmāntavyāpṛto'smi. mayā cātmā yogakṣemeṇa rakṣitavyo mātāpitarau bhartavyau putradārāḥ poṣṭavyā dāsakarmakarapauruṣeyā bhartavyā rājñe balirdeyo devebhyaḥ pūjā kartavyā pitṛbhyo balirdeyaḥ śramaṇabrāhmaṇebhyo dānaṃ dātavyaṃ yatsvargasaṃvartanikaṃ dīrghāyuṣkatāyai sukhavipākāya ca bhavati. tasmācchāriputra, sarvāṇīmāni kāryāṇyasaṃdigdhānyekāntena dharmādanuvartanta iti.

āyuṣmāñchāriputra āha—dhānañjāne, ahaṃ tvāmidānīṃ pṛcchāmi, yathā te kṣamate tathā vyākuryāḥ. tatkiṃ manyase dhānañjāne, yaḥ kaścinmātāpitṛhetorvā mātāpitṛkāraṇādvā pāpakaṃ karma kuryāt, sa tena pāpakena karmaṇā kāyasya bhedāt paraṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapadyeta. so'pāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapanno narakapālairgṛhīto bhṛśaṃ duḥkhito dāruṇāyāṃ yātanāyāṃ vartamānastānnarakapālānevaṃ brūyāt—mārṣā narakapālāḥ, mā māṃ daṇḍayata. tatkasya hetoḥ? ahaṃ hi mātāpitṛhetormātāpitṛkāraṇādvā pāpakaṃ karmākārṣamiti. kiṃ nu dhānañjāne, sa puruṣastebhyo narakapālebhyastasmānduḥkhātpramucyeteti.

dhānañjāniravocat—no hīdaṃ śāriputreti.

punarapṛcchat—kiṃ manyase dhānañjāne, yaḥ kaścitputradārahetorvā putradārakāraṇādvā pāpakaṃ karma kuryāt, sa tena pāpakena karmaṇā kāyasya bhedāt paraṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapadyeta. so'pāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapanno narakapālairgṛhīto bhṛśaṃ duḥkhito dāruṇāyāṃ yātanāyāṃ vartamānastānnarakapālānevaṃ brūyāt—mārṣā narakapālāḥ, mā māṃ daṇḍayata. tatkasya hetoḥ? ahaṃ hi putradārahetorvā putradārakāraṇādvā pāpakaṃ karmākārṣamiti. kiṃ nu dhānañjāne, sa puruṣastebhyo narakapālebhyastasmānduḥkhātpramucyeteti.

dhānañjāniravocat—no hīdaṃ śāriputreti.

punarapṛcchat—kiṃ manyase dhānañjāne, yaḥ kaściddāsakarmakarapauruṣeyahetorvā dāsakarmakarapauruṣeyakāraṇādvā pāpakaṃ karma kuryāt, sa tena pāpakena karmaṇā kāyasya bhedāt paraṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapadyeta. so'pāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapanno narakapālairgṛhīto bhṛśaṃ duḥkhito dāruṇāyāṃ yātanāyāṃ vartamānastānnarakapālānevaṃ brūyāt—mārṣā narakapālāḥ, mā māṃ daṇḍayata. tatkasya hetoḥ? ahaṃ hi dāsakarmakarapauruṣeyahetorvā dāsakarmakarapauruṣeyakāraṇādvā pāpakaṃ karmākārṣamiti. kiṃ nu dhānañjāne, sa puruṣastebhyo narakapālebhyastasmānduḥkhātpramucyeteti.

dhānañjāniravocat—no hīdaṃ śāriputreti.

punarapṛcchat—kiṃ manyase dhānañjāne, yaḥ kaścidrājadevapūrvapetāśramaṇabrāhmaṇahetorvā rājadevapūrvapetāśramaṇabrāhmaṇakāraṇādvā pāpakaṃ karma kuryāt, sa tena pāpakena karmaṇā kāyasya bhedāt paraṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapadyeta. so'pāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ narakaṃ prapanno narakapālairgṛhīto bhṛśaṃ duḥkhito dāruṇāyāṃ yātanāyāṃ vartamānastānnarakapālānevaṃ brūyāt—mārṣā narakapālāḥ, mā māṃ daṇḍayata. tatkasya hetoḥ? ahaṃ hi rājadevapūrvapetāśramaṇabrāhmaṇahetorvā rājadevapūrvapetāśramaṇabrāhmaṇakāraṇādvā pāpakaṃ karmākārṣamiti. kiṃ nu dhānañjāne, sa puruṣastebhyo narakapālebhyastasmānduḥkhātpramucyeteti.

dhānañjāniravocat—no hīdaṃ śāriputreti.

dhānañjāne, nanu śakyaṃ kulaputreṇa sahadharmeṇa svena karmaṇā svena puṇyenārjitairbhogairmātāpitarau satkartuṃ mānayituṃ pūjayituṃ bibhartuṃ puṇyaṃ ca karma kartuṃ pāpakaṃ ca karma na kartum? dhānañjāne, yaḥ kulaputraḥ sahadharmeṇa svena karmaṇā svena puṇyenārjitairbhogairmātāpitarau satkaroti mānayati pūjayati bibharti puṇyaṃ ca karma karoti pāpakaṃ ca karma na karoti, sa evaṃ mātāpitṛbhyāmatīvānukampitaḥ priyāyitaśca bhavati, tāvenamevamāśāsāte—balavān bhava dīrghāyurarogo bhaveti. tatkasya hetoḥ? āvāṃ tvatkāraṇādanudvignau sukhaṃ viharāva iti. dhānañjāne, yo vā kaścinmātāpitṛbhyāmevamanukampito bhavati, tasya guṇā evābhivardhante no tu parihīyante.

dhānañjāne, nanu śakyaṃ kulaputreṇa sahadharmeṇa svena karmaṇā svena puṇyenārjitairbhogaiḥ putradārānanukampituṃ poṣituṃ puṇyaṃ ca karma kartuṃ pāpakaṃ ca karma na kartum? dhānañjāne, yaḥ kulaputraḥ sahadharmeṇa svena karmaṇā svena puṇyenārjitairbhogaiḥ putradārānanukampate bibharti puṇyaṃ ca karma karoti pāpakaṃ ca karma na karoti, sa evaṃ putradāreṇa priyāyito'nukampitaśca bhavati, te cainamevamāśāsate—balavān bhava dīrghāyurarogo bhaveti. tatkasya hetoḥ? vayaṃ tvatkāraṇādanudvignāḥ sukhaṃ viharāma iti. dhānañjāne, yo vā kaścitputradāreṇaivamanukampito bhavati, tasya guṇā evābhivardhante no tu parihīyante.

dhānañjāne, nanu śakyaṃ kulaputreṇa sahadharmeṇa svena karmaṇā svena puṇyenārjitairbhogairdāsakarmakarapauruṣeyānanukampituṃ bibhartuṃ puṇyaṃ ca karma kartuṃ pāpakaṃ ca karma na kartum? dhānañjāne, yaḥ kulaputraḥ sahadharmeṇa svena karmaṇā svena puṇyenārjitairbhogairdāsakarmakarapauruṣeyānanukampate bibharti puṇyaṃ ca karma karoti pāpakaṃ ca karma na karoti, sa evaṃ dāsakarmakarapauruṣeyaiḥ sammānito'nukampitaśca bhavati, te cainamevamāśāsate—āryo balavān bhavatu dīrghāyurarogo bhavatviti. tatkasya hetoḥ? vayaṃ hyāryakāraṇādanudvignāḥ sukhaṃ viharāma iti. dhānañjāne, yo vā kaściddāsakarmakarapauruṣeyairevamanukampito bhavati, tasya guṇā evābhivardhante no tu parihīyante.

dhānañjāne, nanu śakyaṃ kulaputreṇa sahadharmeṇa svena karmaṇā svena puṇyenārjitairbhogaiḥ śramaṇabrāhmaṇānsatkartuṃ mānayituṃ pūjayituṃ puṇyaṃ ca karma kartuṃ pāpakaṃ ca karma na kartum? dhānañjāne, yaḥ kulaputraḥ sahadharmeṇa svena karmaṇā svena puṇyenārjitairbhogaiḥ śramaṇabrāhmaṇānsatkaroti mānayati pūjayati puṇyaṃ ca karma karoti pāpakaṃ ca karma na karoti, sa evaṃ śramaṇabrāhmaṇaiḥ priyataramanukampito bhavati, te cainamevamāśāsate—dānapatirbalavān bhavatu dīrghāyurarogo bhavatviti. tatkasya hetoḥ? vayaṃ dānapatikāraṇātsukhaṃ phāsu viharāma iti. dhānañjāne, yo vā kaścicchramaṇabrāhmaṇairevamanukampito bhavati, tasya guṇā evābhivardhante no tu parihīyante.

atha dhānañjānirbrāhmaṇa utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yenāyuṣmāñchāriputrastenāñjaliṃ praṇamya āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat—śāriputra, asti me priyabhāryā kalyāṇī nāma, yasyā mohādahaṃ pramādamāpadyākuśalaṃ karma kṛtavān. śāriputra, ahamadyāgreṇa tāṃ kalyāṇiṃ bhāryāṃ parityajyāyuṣmantaṃ śāriputraṃ śaraṇaṃ gacchāmi.

āyuṣmāñchāriputro'vocat—mā dhānañjāne, mā māṃ śaraṇaṃ gaccha. yaṃ hyahaṃ śaraṇaṃ gatastameva buddhaṃ bhagavantaṃ tvaṃ śaraṇaṃ gaccha.

dhānañjānirbrāhmaṇa uvāca—āyuṣmañchāriputra, ahamadyāgreṇa taṃ buddhaṃ bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhavāñchāriputro dhārayatvadyāgreṇa yāvajjīvaṃ prāṇopetaṃ śaraṇagataṃ prasannam.

atha khalvāyuṣmāñchāriputro dhānañjāniṃ brāhmaṇaṃ dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyānekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyotthāyāsanātprakrāntaḥ. rājagṛhe katicidahāni vihṛtya pātracīvaramādāya rājagṛhānniṣkramya yena dakṣiṇagiristena prāyāt. anupūrveṇa dakṣiṇagirimanuprāpya dakṣiṇagirau viharati sma dakṣiṇagirigrāmasyottarasyāṃ diśi śiṃśapāvane.

tena khalu samayena sa evānyataro bhikṣurrājagṛhe katicidahāni vihṛtya pātracīvaramādāya rājagṛhānniṣkramya yena dakṣiṇagiristena prāyāt. anupūrveṇa dakṣiṇagirimanuprāpya dakṣiṇagirau viharati sma dakṣiṇagirigrāmasyottarasyāṃ diśi śiṃśapāvane. atha sa bhikṣuryenāyuṣmāñchāriputrastenopajagāma. upetyāyuṣmataḥ śāriputrasya pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat.

āyuṣmāñchāriputrastamapṛcchat—kutastvamāyuṣmannāgato'si, kutra ca cārikāṃ carasi.

bhikṣuravocat—āyuṣmañchāriputra, ahaṃ rājagṛhādāgato'smi, rājagṛhe ca cārikāṃ carāmīti.

śāriputraḥ punarapṛcchat—āyuṣman, kaccittvayā jñāyate rājagṛhe dhānañjānirnāma brāhmaṇo yo me pūrvamagārasthasya vayasyo'bhūditi.

bhikṣuravocat—jñāyata āyuṣmanniti.

śāriputraḥ punarapṛcchat—āyuṣman, kacciddhānañjānirbrāhmaṇo rājagṛhe viharannalpābādho'lpātaṅko laghutthāno yātrāvān balavān sukhī sparśavihārī bhagavantaṃ ca draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣati, dharmaṃ ca śrotumiti.

bhikṣuravocat—āyuṣmañchāriputra, dhānañjānirbrāhmaṇo bhagavantaṃ draṣṭumabhīkṣṇaṃ kāṅkṣati, dharmaṃ ca śrotum, api tu nāsāvalpābādho nāsāvalpātaṅkaḥ kṣīyate cāsya balam. tatkasya hetoḥ? āyuṣmañchāriputra, dhānañjānirbrāhmaṇastīvreṇa rogeṇābhibhūto gāḍhaglāno bāḍhaglānaḥ kālaṃ ca kuryāditi.

etacchrutvāyuṣmāñchāriputraḥ pātracīvaramādāya dakṣiṇagirer niṣkramya yena rājagṛhaṃ yena veṇuvanaṃ kalandakanivāpastenopajagāma. atha khalvāyuṣmāñchāriputrastasyā rātreratyayāt pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya yena dhānañjānerbrāhmaṇasya niveśanastenopajagāma. dhānañjānirbrāhmaṇa āyuṣmantaṃ śāriputraṃ dūrādevāgacchantaṃ dadarśa. dṛṣṭvā śayanādutthātumaicchat.

āyuṣmāñchāriputro dhānañjāniṃ brāhmaṇaṃ śayanāduttiṣṭhantaṃ dṛṣṭvaitamabravīt—tiṣṭha tvaṃ dhānañjāne svake śayane, mā tvamutthiṣṭha. santyevānyānyāsanāni prajñaptāni, tatrāhamniṣatsyāmīti.

nyaṣīdadāyuṣmāñchāriputraḥ prajñapta evāsane. niṣadya cāyuṣmāñchāriputro dhānañjāniṃ brāhmaṇamidamavocat—kaccitte dhānañjāne kṣamaṇīyaṃ kaccidyāpanīyaṃ kaccidannaṃ pānaṃ ca rocate, kaccidduḥkhā vedanāḥ pratikrāmanti no abhikrāmanti pratikramo nāsāṃ prajñāyate no abhikrama iti.

dhānañjāniruvāca—na me śāriputra kṣamaṇīyaṃ na yāpanīyaṃ na me annapānaṃ rocate, bāḍhā me duḥkhā vedanā abhikrāmanti na pratikrāmanti, abhikramo nāsāṃ prajñāyate na pratikramaḥ. āyuṣmañchāriputra, tadyathāpi nāma balavānpuruṣastīkṣṇenāsinā mūrdhni praharet, evameva me āyuṣmañchāriputra tīkṣṇā duḥkhā vātā mūrdhni prabādhante. āyuṣmañchāriputra, tadyathāpi nāma balavānpuruṣo dṛḍhena varatrāguṇena mūrdhni veṣṭayet, evameva me āyuṣmañchāriputra tīkṣṇā duḥkhā vātā mūrdhni prabādhante. āyuṣmañchāriputra, tadyathāpi nāma dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā tīkṣṇena govikartanena kukṣiṃ vikṛntet, evameva me āyuṣmañchāriputra tīkṣṇā duḥkhā vātāḥ kukṣiṃ prabādhante. āyuṣmañchāriputra, tadyathāpi nāma dvau balavantau puruṣau durbalaṃ puruṣaṃ nānābāhvorgṛhītvāṅgārakarṣūyāṃ pratāpayetāṃ paritāpayetām, evameva me āyuṣmañchāriputra kāye tīvrāḥ kaṭukā duḥkhā amanojñā vedanā abhikrāmanti na pratikrāmanti bāḍhaḥ santāpo jāta iti.

āyuṣmāñchāriputro'vocat—kiṃ nu dhānañjāne, narako viśiṣṭatara uta tiryagyoniriti. dhānañjāniravocat—tiryagyonirāyuṣman, viśiṣṭatara iti. kiṃ nu dhānañjāne, tiryagyonirviśiṣṭatara uta pretaloka iti. pretaloko viśiṣṭatara iti. kiṃ nu dhānañjāne, pretaloko viśiṣṭatara uta manuṣyā iti. manuṣyā viśiṣṭatarā iti. kiṃ nu dhānañjāne, manuṣyā viśiṣṭatarā uta cāturmahārājikā devā iti. cāturmahārājikā devā viśiṣṭatarā iti. kiṃ nu dhānañjāne, cāturmahārājikā devā viśiṣṭatarā uta trāyastriṃśā devā iti. trāyastriṃśā devā viśiṣṭatarā iti. kiṃ nu dhānañjāne, trāyastriṃśā devā viśiṣṭatarā uta yāmā devā iti. yāmā devā viśiṣṭatarā iti. kiṃ nu dhānañjāne, yāmā devā viśiṣṭatarā uta tuṣitā devā iti. tuṣitā devā viśiṣṭatarā iti. kiṃ nu dhānañjāne, tuṣitā devā viśiṣṭatarā uta nirmāṇaratayo devā iti. nirmāṇaratayo devā viśiṣṭatarā iti. kiṃ nu dhānañjāne, nirmāṇaratayo devā viśiṣṭatarā uta paranirmitavaśavartino devā iti. paranirmitavaśavartino devā viśiṣṭatarā iti. kiṃ nu dhānañjāne, paranirmitavaśavartino devā viśiṣṭatarā uta brahmaloka iti. brahmaloko viśiṣṭataro, brahmaloko viśiṣṭatara iti.

āyuṣmāñchāriputro'vocat—dhānañjāne, bhagavatā jānatā paśyatā tathāgatenārhatā samyaksambuddhena catvāro brahmavihārā bhāṣitāḥ. yānkulaputro vā kuladuhitā vā bhāvayati bahulīkaroti, vivicyaiva kāmebhyo vivicya pāpakebhyo'kuśalebhyo dharmebhyaḥ, kāyasya bhedāt paraṃ maraṇādbrahmalokopago bhavati. katame catvāraḥ? iha dhānañjāne, śrutavānāryaśrāvako maitrīsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ spharitvādhimucya viharati, tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm. iti tiryagūrdhvamadhaḥ samantaṃ sarvato maitrīsahagatena cetasāvaireṇāsapatnenāvyāpādenāraṇena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitenāśeṣaṃ lokaṃ spharitvādhimucya viharati. evaṃ karuṇāsahagatena cetasā… evaṃ muditāsahagatena cetasā… evamupekṣāsahagatena cetasāvaireṇāsapatnenāvyāpādenāraṇena vipulena mahadgatenāpramāṇena subhāvitenāśeṣaṃ lokaṃ spharitvādhimucya viharati. ime kho dhānañjāne, bhagavatā jānatā paśyatā tathāgatenārhatā samyaksambuddhena catvāro brahmavihārā bhāṣitāḥ. yānkulaputro vā kuladuhitā vā bhāvayati bahulīkaroti, vivicyaiva kāmebhyo vivicya pāpakebhyo'kuśalebhyo dharmebhyaḥ, kāyasya bhedāt paraṃ maraṇādbrahmalokopago bhavati.

atha khalvāyuṣmāñchāriputro dhānañjāniṃ brāhmaṇametena brahmasahavyatāyai dharmeṇāvavādya sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyotthāyāsanātprakrāntaḥ. āyuṣmati śāriputre rājagṛhānniṣkrānte cāprāpte ca veṇuvanaṃ kalandakanivāpaṃ tasminnantare dhānañjānirbrāhmaṇaścaturo brahmavihārānbhāvayitvā, kāmebhyo virajya, kāyasya bhedāt paraṃ maraṇādbrahmalokamupapannaḥ.

tena khalu samayena bhagavānapramāṇayā bhikṣupariṣadā parivṛtaḥ puraskṛto dharmaṃ deśayati sma. bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputraṃ dūrādevāgacchantaṃ dadarśa. dṛṣṭvā bhikṣūnāmantrayata.

bhikṣavaḥ, paśyata, śāriputro bhikṣurmedhāvī āśuprajño javanaprajñastīkṣṇaprajñaḥ pṛthuprajño gambhīraprajño nairvedhikaprajñaḥ prabhedaprajñaḥ pratibhānaprajñaśca, śāriputro bhikṣuḥ satyaprajñayā samanvāgataḥ. eṣa śāriputro bhikṣurdhānañjāniṃ brāhmaṇaṃ brahmasahavyatāyai dharmeṇāvavādyeha pratyāgacchati. yadyasāvuttari dharmamadeśayiṣyat kṣipramevāsau dharmaṃ yathābhūtamajñāsyat.

atha khalvāyuṣmāñchāriputro yena bhagavāṃstenopajagāma. upetya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat.

bhagavānāha—kasmāttvaṃ śāriputra, dhānañjānaye brāhmaṇāya brahmalokādatikrāntamuttari dharmaṃ nādeśayīḥ? yadyuttari dharmamadeśayiṣyaḥ kṣiprameva dharmaṃ yathābhūtamajñāsyat.

āyuṣmāñchāriputro bhagavantametadavocat—bhagavan, dīrgharātraṃ hi brāhmaṇā brahmalokābhiratāḥ brahmalokamevāntaṃ manyante—brahmalokaḥ śreṣṭho brahmalokaḥ satyabhūto mamāyaṃ brahmaloka iti. tasmādahaṃ bhagavannevamanvaśāsam.

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmāñchāriputro'pramāṇā ca śatasahasrī pariṣad bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuḥ.

dhānañjānisūtraṃ saptamaṃ samāptam