मानसविशालताया माहात्म्यम्
आसीत्किल कश्चन शान्तसमृद्धस्तपोवनप्रदेशः। तत्र सुबोधनामा कश्चिदन्तेवासी प्रतिवसति स्म। दारिद्र्योपहते वंशे स किल जज्ञे। बाल्ये तेन सपत्नीमातृजनितं परिक्लेशबाहुल्यमन्वभावि। गुरुकुलेऽपि खलु तस्य सब्रह्मचारिणस्तं सततपरिहासास्पदं दधुः। अतश्चासौ नित्यमेव संम्लानमुखपङ्कजोऽन्तर्दैन्यदूयमानमानसश्चावतस्थे।
अथैकदा तं समीपमुपाहूय तस्य देशिकस्तन्मुखमालिन्यहेतुं पप्रच्छ। पृष्टश्च तेनासौ निजां सकलामेव वृत्तिं सानुपूर्वमाचचक्षे। तस्य वचः शमप्रधानेन चेतसा निशम्य स गुरुस्तमेवमवाबोधयत् - “वत्स! सम्भवन्त्येव नाम कृच्छ्राणि व्यथाश्च। तास्तु तिरोधाय त्वया स्वाध्याये प्रवृत्त्या भवितव्यम्। विद्याधिगमायैव त्वमत्रोपागाः। तदेव ते जीविते प्रधानं कृत्यमिति।”
“आचार्य! नैतन्ममाविदितम्, किन्तु व्यसनादिकृतां व्यथामपनेतुं नाहमुत्सहे” इति सुबोधः प्रत्युवाच।
तमाचार्यः पुनर्जगाद - “गच्छ महानसं, ततश्च किञ्चित्सैन्धवं शरावपूरितमम्भश्चानयाशु” इति। आज्ञाकारी सुबोधस्तत्क्षणमेव क्षारं शरावमितं वारि चानिन्ये। तच्च सैन्धवं सलिले सम्यग्विमिश्र्य सुबोधायोपनीय गुरुरादिदेश - “निपीयैतत्सलिलं कीदृगस्य रसनमिति व्याहरेति।” “सर्वथा क्षाररसमिदमम्भः” इति सुबोधो न्यवेदयत्।
तदनु स देशिकः प्रपूरितमुष्टिं लवणमादाय तपोवनाभ्यर्णवर्तिनः सरसस्तीरं जगाम, तच्च क्षारं सरःसलिले प्रक्षिप्य सुबोधमूचे - “आचामेदानीं सरसः पयो, वेदय च कीदृगितीति।” कासारपयः समास्वाद्य सुबोधः प्रत्यभाषत - “भगवन्! परं स्वादु खल्विदम्” इति।
“शरावाम्भसि लवलेशः क्षिप्तः, सरसि तु मुष्टिपूर्णः। तथापि रसयोरेष विपर्यासो जातः कुतः?” इत्युपाध्यायस्तं पुनरन्वयुङ्क्त। “शरावे पयसोऽल्पत्वात्तत्क्षारतामगात्। सरसि तु पयसां बाहुल्यान्न तस्य लवणस्य मनागपि वैकृत्यमजायत” इति सुबोधः प्रत्युवाच।
“वत्स! विपदः खलु सैन्धवोपमाः। अस्माकं चित्तवृत्तिस्तु जलस्थानीया। यदि मानसं सरःप्रख्यं गभीरं स्यात्तर्हि विपद इमा नालं नः पीडयितुम्। वयं तु यदि शरावपयःसंकाशसंकुचितचेतसो भवेम, तर्ह्यापदस्ता अस्मासु विकारमादध्युः। तस्मात्त्वं सर इव विशालहृदयो भव, मा च शराव इव संकुचिताशयः” इत्याचार्यः समबोधयत्।
‘विपदो दुर्निवारा इति सत्यम्। तथापि नः प्रज्ञा मनोवृत्तिश्च यदि सरःसाम्यमुपगच्छेतां तदा ता आपदो न मनागपि बाधेरन्निति’ तत्त्वमधिगम्य स सुबोधो गुरुमुद्दिश्योपकारस्मृतिं बबन्ध।
