कृषिकस्य विवेकबोधः

कदाचित् कश्चित् क्षेत्राजीवः स्वकीयकेदारे हलं विचकर्ष। अथ तस्य हलमुखेन तत्रत्यमेकं शशकुलावासं विवरमाससाद। हलसंस्पर्शेन विध्वस्ते तस्मिन्नालये, तदन्तर्वर्तिनः शशशावकाः प्राणभयविह्वला इतस्ततः पलायनं चक्रिरे।

तान् सिताङ्गान् द्रुततरं धावतो विलोक्य स कर्षकः परमां मुदमाप। सद्य एव कर्षणकर्मणो विरम्य, यष्टिमेकामादाय तान् मृगशावकान् अनुससार। मुहुर्मुहुरवनिं दण्डेन प्रहरन् स तेषां धावनलीलयात्मानं ररञ्ज।

एतस्मिन्नन्तरे कश्चन यतिस्तद् दुरत एव ददर्श- धावमानान् शशकान्, तान् निहन्तुकाममिवानुधावन्तं कृषकं च। सः परिव्राजकस्तं क्षेत्राजीवमुपसृत्य पप्रच्छ – “भद्र, किमिदमनुष्ठीयते त्वया?” इति।

“पश्यतु भिक्षो, एते शशपोतका भीत्या पलायन्ते। तेषां संभ्रान्तं धावनं मे चेतो रञ्जयति। अतोऽहमेतान् अनुसरामि। मां प्रेक्ष्य ते भीवशेन धावनजवं प्रकर्षयन्ति। अहं च दण्डप्रहारेण तेषां भियो वृद्धिमापादयामि” इत्याचचक्षे स कर्षकः।

“परदैन्यावलोकनप्रभवः प्रमोदः सर्वथा न श्लाघनीयः। ये खलु निराश्रयतामनुभवन्ति, तेषां मानसीं व्यथाम् अवबोद्धुमस्माभिर्यतितव्यम्” इत्यवोचद् यतिः।

कृषके तूष्णीम्भूते सति स यतिः पुनरभ्यधात् – “कल्पय तावत्, यदि कश्चिद् बलीयान् जनस्त्वामाक्रम्य तव जनकौ बान्धवांश्च निहत्य त्वामेकाकिनं निराश्रयं विदध्यात्, तर्हि त्वं कीदृशीं विपदवस्थां नाभिपद्येथाः? चिन्तय मुहूर्तम्।”

स हलिकस्तस्य यतेर्मुखं निर्निमेषमक्ष्णा वीक्षाञ्चक्रे। यतिस्तु पुनरपि जगाद – “यथास्माकं शैशवाद्यवस्थाः सुखदुःखादिसंविदश्च प्रवर्तन्ते, तथैव तिर्यञ्चामपि। शैशवे तव जनकौ त्वां पुपुषतुः ररक्षतुश्च। तेनैव त्वमिदानीं दृढाङ्गो बलीयांश्च सम्वृत्तोऽसि। इमेऽपि शशशावकास्त्वत्कल्पा एव। लघीयांस इमे साम्प्रतं निराश्रयाः सन्तः पालनं पोषणं रक्षणं चाकाङ्क्षन्ति। ईदृशा दीना न कदापि व्यथनीयाः, प्रत्युत तेषां रक्षोपायश्चिन्तनीयो बलवता। यस्य बलं विद्यते, स खल्वीदृशमेव धर्म्यं कर्म समाचरेत्” इति।

इत्थं यतिना प्रबोधितः स क्षेत्राजीवः स्वापराधमवगम्य तं यतिं क्षमामयाचत।